Liệu pháp nội tiết tố sau mãn kinh
Menopausal Hormone Replacement Therapy

Thời mãn kinh là giai đoạn chuyển tiếp trong đời người phụ nữ từ những năm tháng còn có thể sinh con sang thời kỳ không sinh sản được nữa. Ðối với đa số phụ nữ thì mãn kinh là giai đoạn chót của một quá trình sinh học chậm đã bắt đầu từ giữa những năm 30 tuổi của họ.

Giai đoạn mãn kinh, như tên gọi của nó, được xem như hoàn tất khi người phụ nữ không còn chu kỳ kinh nguyệt hằng tháng nữa trong ít nhất là một năm. Thường thì mãn kinh xẩy ra ở độ tuổi giữa 45 và 55. Khi đã hết hành kinh thì lượng nội tiết tố trong người cũng giảm đi đáng kể nhưng cũng không hoàn toàn ngưng lại. Những phụ nữ trải qua phẫu thuật cắt bỏ buồng trứng hai bên (bilateral oophorectomy) sẽ có những triệu chứng mãn kinh do phẫu thuật (surgical menopause), nghĩa là sự ngưng hành kinh và hết sản xuất nội tiết tố buồng trứng ngay lập tức.

Bác sĩ có thể đề nghị bệnh nhân dùng liệu pháp thay đổi nội tiết tố (Hormone Replacement Therapy - HRT), chỉ sử dụng estrogen hay dùng estrogen phối hợp với progestin (một dạng của progesterone)  trong một cố gắng để đảo ngược những hậu quả xấu cho đời sống người phụ nữ của việc ngưng kinh tự nhiên hay do phẫu thuật.

Với các tiến bộ  của Y khoa hiện đại và tử suất giảm trong thời kỳ thai nghén, người phụ nữ có thể sống ít nhất đến 30% cuộc đời của mình sau giai đoạn mãn kinh. Riêng ở Mỹ, có từ 35 đến 40 triệu phụ nữ đang trong thời ky mãn kinh, và trong một thập niên tới, con số đó sẽ tăng thêm 20 triệu người nữa. Như vậy, có rất nhiều người sẽ phải cân nhắc lợi và hại của phương pháp trị liệu bằng nội tiết tố này.

Trong khi nhiều người chỉ định nghĩa giai đoạn mãn kinh đơn giản như là sự chấm dứt của chu kỳ kinh nguyệt phụ nữ và khả năng sinh sản, mãn kinh thật ra cũng là giai đoạn khởi đầu của một khúc quanh mới và rất khác biệt trong đời người phụ nữ, với những vấn đề về sức khoẻ đặc thù của nó.

Các triệu chứng của mãn kinh

Mỗi người phụ nữ có những dấu hiệu khác nhau của giai đoạn mãn kinh. Có người chỉ hơi khó chịu một chút, trong khi có người lại có các vấn đề rắc rối hơn, thậm chí có triệu chứng rất nặng. Những cơn nóng bất chợt bùng lên trong người (hot flashes) là triệu chứng thông thường nhất, khoảng 60% phụ nữ mãn kinh có triệu chứng này. Những hot flashes này thường bắt đầu nhiều năm trước khi mãn kinh xẩy ra.

Các thay đổi khác có thể bao gồm đường âm đạo và đường tiểu. Sự giảm thiểu estrogen có thể làm niêm mạc âm đạo trở nên khô hơn, mỏng hơn và bớt đàn hồi, điều này có thể làm cho sự giao hợp tính dục bị đau đớn. Các mô trong đường tiểu cũng trở nên bớt đàn hồi, đôi khi làm cho nước tiểu rơi ra không kiểm soát được khi ho, cười, hắt hơi, tập thể dục hay dùng sức bất ngờ (không kiềm chế được nước tiểu vì dùng sức - stress incontinence). Nhiễm trùng đường tiểu xẩy ra thường xuyên hơn.

Những hậu quả khác có thể có do mãn kinh là rối loạn giấc ngủ, thay đổi tính khí bất thường, trầm cảm và ưu sầu.

Những tác động đến sức khoẻ của giai đoạn mãn kinh

Cộng thêm vào việc gây nên những tác dụng khó chịu cho người phụ nữ, mãn kinh còn có thể mang lại nhiều hậu quả lâu dài và nặng nề trên sức khỏe và những năm tháng còn sống của người phụ nữ. Chẳng hạn, sự sụt giảm estrogen sau mãn kinh bị xem là nguyên nhân của việc tăng cholesterol và các chất béo khác trong máu, cũng như làm giảm fibrinogen, một chất giúp máu đông. Những thay đổi như vậy sẽ làm gia tăng nguy cơ bị bệnh tim mạch, là bệnh giết phụ nữ Mỹ nhiều nhất. Mỗi năm có khoảng 370 ngàn phụ nữ chết vì bệnh tim ở Hoa kỳ, và 93 ngàn người khác chết vì đột qụy (stroke).

Mãn kinh cũng có ảnh hưởng rất lớn đến chứng loãng xương ở người lớn tuổi (osteoporosis). Nó làm gia tăng quá trình mất xương trong giai đoạn lão hóa tự nhiên. Sự suy giảm mật độ xương có thể dẫn đến việc bị còng lưng, gẫy xương sống, mất chiều cao và đau nhức. Gẫy xương hông (hip fractures) là một điều rất thường gặp ở phụ nữ bị loãng xương và nó cần thời gian rất lâu mới hồi phục được. Khoảng 25% những người có thể hồi phục cần phải được đưa vào những nơi có thể săn sóc lâu dài.

Liệu pháp nội tiết tố (Hormal Replacement Therapy)

Hầu hết phụ nữ rồi sẽ phải đối diện với vấn đề liệu mình có nên dùng liệu pháp thay đổi nội tiết tố (HRT) hay không, và nếu có thì trong bao lâu. HRT có thể có nhiều tác dụng tốt cho người phụ nữ tắt kinh. Tuy vậy, cũng có rất nhiều lo ngại chung quanh phương pháp trị liệu này, và mỗi người phụ nữ nên nhìn thấy hết cả hai điều để rồi có một quyết định cho mình.

Những lợi ích của HRT

Y văn thế giới trong vài thập niên qua tràn ngập những bằng chứng cho thấy HRT là phương pháp hữu hiệu nhất để điều trị những cơn nóng bất chợt cũng như chứng rối loạn giấc ngủ do tắt  kinh. HRT cũng làm gia tăng độ dầy, độ đàn hồi và độ bôi trơn của niêm mạc âm đạo. Các mô đường tiểu cũng trở nên dầy hơn và đàn hồi hơn, như vậy làm giảm sự không kiềm chế được nước tiểu khi cần dùng sức (stress incontinence) và những lần nhiễm trùng đường tiểu.

Một số phụ nữ cũng như bác sĩ điều trị nói rằng HRT có thể giúp chống chứng trầm cảm và sự thay đổi tâm tính thất thường (mood swings) hay thấy xuất hiện khi tắt kinh, nó cũng làm cho người ta cảm thấy bình thản và có nhiều năng lực hơn. Cũng có người cho rằng HRT làm cho da đàn hồi hơn và ít thể hiện các nếp nhăn.

HRT cũng có thể có tác dụng tốt cho những vấn đề về sức khỏe lâu dài sau mãn kinh. Các khoa học gia đang tiếp tục thu lượm các thông tin về HRT để có thể xác định những phụ nữ nào thích hợp nhất cho loại trị liệu này. Cần có nhiều nghiên cứu hơn về vấn đề khi nào nên bắt đầu HRT và trong thời gian bao lâu để đạt được kết quả tốt nhất.

HRT có vai trò nổi bật trong việc phòng bệnh loãng xương bằng cách tạo ra xương và duy trì mô xương; nó cũng được dùng để chữa trị chứng mất xương khi bệnh đã bắt đầu. HRT có thể phòng ngừa được sự suy giảm mật độ xương và làm giảm số trường hợp gẫy xương hông. Một số các nghiên cứu cho thấy kết quả tốt nhất sẽ đạt được trong nhiều năm đầu sau mãn kinh; trong những nghiên cứu khác, estrogen có vẻ rất hiệu quả trong việc làm chậm lại tình trạng mất xương, cho dù chỉ bắt đầu điều trị sau mãn kinh khá lâu. Tuy vậy, nếu ngưng HRT thì hiện tượng mất xương (bone loss) sẽ tiếp tục lại ngay.

HRT cũng cải thiện lượng chất mỡ trong máu và làm giảm lượng fibrinogen (chất làm cho máu dễ đông hơn). Vài nghiên cứu còn cho rằng HRT có thể làm giảm nguy cơ bệnh tim và đột qụy. Có một điều làm cho các nhà nghiên cứu cần phải xem lại và tìm cách xác minh là họ cho rằng những phụ nữ khoẻ mạnh hay là những phụ nữ biết lo cho sức khỏe của mình thường chọn HRT hơn, và vì thế làm sai lạc kết quả nghiên cứu.

Những điều cần quan tâm về việc sử dụng HRT

HRT tuy có lợi cho phụ nữ, nhưng nó cũng có những tác dụng không tốt cho người sử dụng. Những mối quan tâm nhất hiện nay là về khả năng làm tăng cao nguy cơ ung thư vú và nội mạc tử cung, nhất là cho những người dùng lâu quá (trên 10 năm).

Khi estrogen bắt đầu được dùng vào năm 1940 cho bệnh nhân tắt kinh, người ta đã sử dụng liều cao và không kèm theo progestin. Nhưng đến những năm 1970, người ta biết được là phụ nữ chỉ dùng estrogen thôi sẽ bị  nguy cơ ung thư nội mạc tử cung (cancer of the endometrium) cao gấp 6 đến 8 lần.

Hiện nay, bác sĩ bắt đầu cho toa sử dụng HRT có kèm theo progestin và một lượng rất ít estrogen cho những phụ nữ không bị mổ cắt bỏ buồng trứng. Progestin có tác dụng ngược lại với tác dụng xấu của estrogen trên tử cung bằng cách chống lại sự tăng trưởng quá đáng của nội mạc tử cung. Cho thêm progestin làm giảm nguy cơ ung thư khá nhiều. Những phụ nữ đã bị cắt bỏ buồng trứng thì có thể chỉ dùng estrogen một mình được (vì buồng trứng sản xuất ra estrogen).

Nhiều phụ nữ đã bị ung thư nội mạc tử cung cũng tỏ ra lo ngại rằng HRT sẽ làm tăng nguy cơ tái phát bệnh. Vấn đề này hiện đang được tiếp tục nghiên cứu để tìm câu trả lời rõ ràng hơn.

Liên quan giữa HRT và ung thư vú chưa được chứng minh rõ ràng. Việc HRT có thể gây tăng ung thư vú là lý do nổi bật làm phụ nữ chần chừ trong việc quyết định có sử dụng nó hay không. Ngay cả các bác sĩ cũng rất quan tâm đến tác dụng lâu dài trên ung thư vú của việc sử dụng HRT.

Một trong những yếu tố nguy cơ lớn nhất của ung thư vú là sự hiện hữu lâu dài của các nội tiết tố bình thường suốt cả đời người; cơ thể càng tiết ra nội tiết tố lâu bao nhiêu thì càng dễ bị bấy nhiêu. Những yếu tố khác như có kinh sớm (trước tuổi 12) và tắt kinh trễ (sau tuổi 55) làm cho cơ thể phải hứng chịu lượng nội tiết tố lâu dài hơn. Như vậy, nếu chúng ta cố kéo dài một cách nhân tạo thời gian cơ thể tiếp xúc với nội tiết tố bằng cách dùng HRT, chúng ta sẽ có thể tạo ra một nguy cơ tương tự như vậy.

Một lãnh vực còn đang gây tranh cãi là liệu những phụ nữ đã bị ung thư vú có nên dùng HRT không, đặc biệt là khi việc điều trị ung thư vú thường đưa đến kết quả mãn kinh sớm ở phụ nữ trẻ tuổi. Việc dùng HRT cho những người vừa thoát ung thư vú là điều nhiều người muốn tránh, vì đưa estrogen vào sẽ làm tăng nguy cơ tái phát bệnh. Tuy thế vẫn có những nhà nghiên cứu đang tìm cách trả lời vấn nạn này một cách khách quan hơn bằng một loạt các nghiên cứu kế tiếp.

Tương lai của liệu pháp thay đổi nội tiết tố

Nhiều phụ nữ có lẽ nên dùng HRT lại trở nên nghi ngại và thôi không muốn nữa vì những kết quả nghiên cứu trái ngược nhau về nguy cơ gây ra ung thư. Thường thì họ thích chọn một phương pháp khác, chẳng hạn tập các bài tập thể dục cũng như ăn một chế độ dinh dưỡng cân bằng bao gồm cả việc tăng cường lượng chất vôi (calcium) để giảm di nguy cơ loãng xương và bệnh tim.

Trong một cố gắng để tìm câu trả lời rõ ràng cho vấn đề này, Hiệp Hội Sáng Kiến Vì Sức Khoẻ Phụ Nữ (Women's Health Initiative - WHI) và nhiều những nghiên cứu khác đang đánh giá tác dụng lâu dài của việc dùng HRT ở những phụ nữ sau mãn kinh. Công trình nghiên cứu của WHI được sự bảo trợ của Viện Y Tế Quốc Gia Hoa Kỳ (National Institutes of Health), là một nghiên cứu rất quy mô. Nó có thời gian theo dõi lâu đến 15 năm, với mục đích tìm hiểu về số lần mắc bệnh tim, loãng xương, ung thư vú và ung thư ruột già của 63 ngàn phụ nữ tuổi từ 50 đến 79. Một nghiên cứu dài hạn và có quy mô tốt như vậy sẽ có thể tìm được câu trả lời cho nhiều câu hỏi khó khăn về tác dụng thật của HRT.

Sụ cân nhắc giữa lợi và hại luôn luôn là một phần của các quyết định y khoa. Nhiều người cho rằng tác dụng tốt của HRT trên các chứng bệnh tim mạch và loãng xương cũng như chất lượng của đời sống là quan trọng hơn cái nguy cơ bị bệnh ung thư. Các bác sĩ khác thì lại lo ngại về những kết quả xấu của HRT, và vì thế, họ thường thiên về các bài tập, thay đổi chế độ ăn uống hay dùng các loại thuốc khác.

Giới y khoa cũng nói rằng quyết định dùng HRT hay không và trong thời gian bao lâu, phải là quyết định riêng của từng người phụ nữ với sự hợp tác của các bác sĩ. Quyết định này phải dựa vào tiền sử bệnh của người phụ nữ và các yếu tố nguy cơ khác riêng biệt cho phụ nữ ấy.

Tham khảo: Cancer Information Service (CIS)

Trở về đầu trang - Tin thế giới - Góp ý - Email cho Cội nguồn